Foto inspiratie
Een beschouwing van een bevlogen fotograaf uit de vorige eeuw

Karol Plicka met zijn geliefde Pentacon Six camera

advertentie

Logo PhotoNmagazine.eu
 

wekelijks in de mailbox?

Met nieuwe artikelen, column's, nieuws, exposities en activiteiten?

Klik hier om u aan te melden.

view counter

In deze moderne tijd is het nemen van een foto hoegenaamd geen kunst meer. Een druk op de knop van de digitale camera, of de fotofunctie van de smartphone, levert direct een technisch behoorlijk geslaagde foto op, die je ook nog gelijk kunt bekijken, en desgewenst presenteren of delen met de hele wereld. Dat is iets waar menig fotograaf uit de tijd dat digitale camera's nog niet bestonden alleen maar van konden dromen. Hun aanpak dwong tot goed nadenken alvorens de sluiter van de camera te ontspannen. Niet alleen technisch, maar ook met aandacht voor het onderwerp voor de lens. Dat laatste ontbreekt er nogal eens aan bij digitaal verkregen foto's: technisch in orde, maar inhoudelijk vaak oppervlakkig. Uiteraard heeft de mogelijkheid van snel en ongeremd fotograferen ook weer zijn voordelen voor het verkrijgen van interessante spontane foto's. Desondanks is het goed om eens te kijken naar de doordachte werkwijze en inspiratie van de oude meesters.

Er zijn vele beroemde fotografen die ik in het kader van dit artikel nader zou kunnen beschouwen, maar daarover is in de regel al veel geschreven. Het internet staat er vol van, en herhaling van veel bekende zaken acht ik weinig zinvol. Daarom presenteer ik een in Nederland wat minder bekende, maar zeer bedreven en bevlogen fotograaf (en cineast !) uit het voormalige Tsjecho-Slowakije: Karol Plicka. Zijn blik op de wereld, vervat in prachtige, diepgaande, melancholische, bevestigende en soms zelfs dramatische beelden, is ook nu, in deze snelle digitale tijd, een inspiratiebron voor menig toegewijd fotograaf.

Overigens, voor degenen die Tsjechië (in het bijzonder de hoofdstad Praag) of Slowakije wel eens hebben bezocht, zal de naam van deze fotograaf wellicht toch bekend voorkomen. In deze landen was (en is hij nog steeds sinds zijn dood) een gevierd man, en als je bijvoorbeeld in Praag wel een snuffelt in een van de vele boekwinkeltjes, vindt je ongetwijfeld boeken met zijn fotowerk. Net als van de beroemde Praagse fotograaf Josef Sudek (zijn werk heeft zelfs wereldfaam), worden van Karol Plicka nog vaak foto's – meestal in de vorm van reproducties – te koop aangeboden, met name in Tsjechië en Slowakije. Vooral de afbeeldingen van de majestueuze klassieke stadsgezichten van Praag, en de landschapsfoto's van de Hoge Tatra verkopen goed.

Wie was Karol Plicka

Karol Plicka werd geboren uit Tsjechische ouders in Wenen, en bracht daar zijn jeugd door alsmede in Česká Třebová. Na zijn afstuderen aan de lerarenopleiding in Hradec Králové, studeerde hij viool en muziektheorie in Praag en Berlijn. Zijn vroege interesse in muziek leidde tot het oprichten verschillende koren. Hij had in dat kader ook bijzondere interesse voor het verzamelen van de Slowaakse volksliederen. Dit contact met klassieke volksculturen, leidde tot het vastleggen daarvan op foto en film. Zijn etnografische werken omvatten meer dan 22.000 foto's en 30 kilometer filmmateriaal. Vooral Slowakije had zijn bijzondere interesse.

Hij ging op zijn reizen gebruik maken van de foto- en filmcamera vanaf de late jaren 1920. Hij maakte zijn eerste films in 1928 (Za Slovenským ludom) en in 1929 (Po horách, po dolách). En niet zonder succes; de laatste kreeg een gouden medaille op het eerste Venice International Film Festival, gehouden in 1932.
In datzelfde jaar raakte hij bevriend met de fotograaf en filmmaker Alexandr Hackenschmied (die beschouwd wordt als een magnum opus van de Tsjechoslowaakse documentaire film). Deze vriendschap en samenwerking is voor Karol Plicka van grote betekenis geweest voor zijn beeldend inzicht. Geleidelijk nam hij afstand van de muziek, en richtte zich steeds meer op film en fotografie. Hij werkte onder meer als expert assistent in de productie van Slowaakse- en Sovjet-films. In 1938 gaf hij cursussen fotografie en cinematografie aan de School voor Toegepaste Kunsten in Bratislava. Dit was tevens de eerste aanzet voor een filmopleiding in Tsjecho-Slowakije. Later, in 1946, was hij medeoprichter van de Film en TV School van de Academy of Performing Arts in Praag (FAMU), waarvan hij de eerste decaan was.

In 1950 nam Plicka afstand van de FAMU vanwege gezondheidsproblemen, en wijdde zich vanaf dat moment vooral aan landschap en architectuurfotografie. Zijn fotografische (en etnografische) werk werd gepubliceerd in vele boeken en werd zeer gewaardeerd door het publiek als ook door deskundigen. In zijn boeken, zoals die nu nog te vinden zijn (en ook herdrukt worden), richtte hij zich op het vastleggen van volkstradities, landschap (vooral het Slowaakse landschap), en diverse steden – in het bijzonder de stad Praag.

overzicht van Praag vanaf een hoog standpunt: over daken met versieringen heen is een groot gebouw in beeld
Een typische Karol Plicka foto van Praag 

Globaal kun je stellen dat zijn fotografische interesse uitging naar Praag, Moravië, centraal Slowakije en het Tatra gebergte. Bij de stadsimpressies (niet alleen Praag, maar ook andere steden) legde hij ook veel interieurs en details vast, waaronder beeldhouwwerken in kerken. In Moravië en in het Tatra gebergte fotografeerde hij vooral landschappen. Deze landschappen zijn veelal majestueus en krachtig weergegeven (hier zie ik een parallel met zijn Amerikaanse tijdgenoot Ansel Adams, beroemd vanwege zijn grootse landschappen, en die – heel bijzonder – net als Plicka een muzikale vooropleiding had genoten).
Midden Slowakije was zijn meest geliefde landsdeel om te fotograferen. Hier fotografeerde hij zo ongeveer alles uit zijn oeuvre: landschappen, (boeren) mensen, steden, dorpen, kunst en folkloristische gebruiken en feesten.

Dit laatste verklaart mede waarom hij in Slowakije bovengemiddeld wordt vereerd, aldaar is begraven (hij overleed in 1987 in Praag, maar werd begraven in de Slowaakse stad Martin), en in 1988 een museum gewijd aan zijn werk is geopend in het Slowaakse dorpje Blatnica. Professor Plicka (zo werd hij aangesproken) ontving voor zijn verdiensten in de nationale cultuur vele hoge onderscheidingen. Het genoemde museum bevat een groot deel van de door hem verzamelde etnografische zaken (liederen, muziek, sprookjes, enz.). En voor wat betreft de fotografie en film heeft hij tienduizenden negatieven, fotoalbums, en etnografische films achtergelaten.

Techniek

Ik beperk me hierbij tot de fotocamera's die Karol Plicka gebruikte. Voor zover bekend fotografeerde hij niet met kleinbeeldcamera's, maar met midden- en grootbeeldcamera's. Zijn meest geliefde middenformaat camera was de (Oost-Duitse) Pentacon Six. Bij veel foto's en films over het werk van Plicka, zie je hem vooral met deze camera afgebeeld staan. Een fraaie 6 x 6 camera met verwisselbare lenzen en verwisselbare zoekersystemen; in die tijd zeer spraakmakend. Alhoewel deze camera naar onze huidige inzichten Spartaans was, kon je hem toch alleszins soepel en vooral snel, bijna net als een kleinbeeldcamera, inzetten. Deze camera gebruikte hij dan ook veel voor het vastleggen van de (boeren) mensen en de folklore. Op deze wijze, met een groot negatief (met hoog oplossend vermogen), kon hij spontaan maar ook met een technische perfectie fotograferen.

Voor de stadsgezichten en landschappen maakte hij gebruik van grootbeeldcamera's. In het landschap gebruikte hij graag een loopbodemcamera, terwijl hij in de steden vooral een technische camera gebruikte (vooral voor het preventief corrigeren van convergerende lijnen van de gebouwen).
De forse negatieven (9 x 12 cm, 4 x 5 inch waren gebruikelijke maten) hadden een nog groter oplossend vermogen dan de middenformaat negatieven, en de fraaie plasticiteit is goed te zien bij zijn foto's van steden en landschappen.

Een andere fotocamera waarmee Plicka soms werd gesignaleerd, was de Tsjechische Flexaret, een tweeogige reflexcamera.

Hij fotografeerde vooral in zwart-wit, maar vanaf de midden jaren '70 heeft hij ook fraaie kleurenfoto's gemaakt (vooral van Praag). De films en andere fotochemische producten waren voorhanden in zijn eigen land (voor wat betreft de zwart-wit films het alleszins gewaardeerde merk Foma, dat nu nog steeds - ondanks de grote digitale concurrentie - uitstekende films, afdrukpapieren en chemicaliën produceert).

Het is moeilijk om zijn werk, alsmede techniekbeheersing, te vergelijken met die van andere fotografen. Maar voor wat betreft zijn landschappen noem ik toch weer zijn Amerikaanse tijdgenoot Ansel Adams. Misschien zit het verschil daarin, dat de foto's van Ansel Adams met veel gevoel voor drama, vooral een bevestigend karakter hadden, terwijl de landschappen van Karol Plicka, eveneens met veel drama, meer romantisch en melancholisch zijn. Maar van beide heren zou ik waar wat graag een originele print aan mijn muur willen hangen.
Voor wat betreft de stadsgezichten zou ik een parallel willen trekken met Andreas Feininger. De majestueuze stadsgezichten van New York van deze Amerikaan zouden in één expositieruimte kunnen hangen met de stadsgezichten van Praag van Karol Plicka. Maar wellicht dat ook hier het verschil tussen de Amerikaan (zakelijk, wat kille weergave) en de Midden Europeaan (romantisch, melancholisch) goed zichtbaar is.

onbegaanbare toppen van de Hoge Tatra vanaf een hoger standpunt
Indrukwekkend shot van de Hoge Tatra 

Praag

De fotografische carrière van Karol Plicka is in deze (nog altijd) zeer fotogenieke stad ontstaan. Zijn eerste grote project, waarvan ook een boek is verschenen, droeg de titel "Praag in de fotografie". Daarbij streefde hij naar nieuwe artistieke waarden, door o.a. het innemen van specifieke standpunten. Tevens ontdekte hij met dit project vele onbekende maar zeer fotogenieke hoeken van de stad. (Ook heden ten dage kan de fotograaf nog tal van bijzondere fotogenieke hoekjes in Praag vinden). Zijn fotografische studies van Praag vormde aansluitend de basis voor zijn film "het barokke Praag".
Plicka keert gedurende zijn leven regelmatig terug naar Praag voor nieuwe fotografische- en film uitdagingen.

fraaie kruisbogen en trap in een gang bibliotheek met rijk bewerkt plafond
Twee voorbeelden van interieurs, zoals Karol Plicka dat graag vastlegde 

De Tatra

De meest indrukwekkende landschapsfoto's (althans, naar de smaak van de schrijver van dit artikel) maakte Karol Plicka in dit schitterende en ongerepte hooggebergte. Net als de eerder genoemde Amerikaan Ansel Adams begaf hij zich voor de beste standpunten ver buiten de gebaande wegen. Zoveel mogelijk per auto, maar uiteindelijk heeft hij met de (loodzware) foto-uitrusting ook veel te voet afgelegd. Een loopbodemcamera is een volumineus en zwaar geheel, en het gewicht en volume aan vlakfilms, als ook een belichtingsmeter moet niet worden onderschat. En tenslotte maakte hij op zulke locaties standaard gebruik van een solide (houten) statief. Op foto's waar hij met de loopbodemcamera aan het werk is, gebruikt hij hetzelfde statief als voor de filmcamera. Ofschoon er niet veel over bekend is, is hij naar verluid wel begeleid door een assistent; geen overbodige luxe !
Karol Plicka kon alleen maar dromen van de mogelijkheden en kwaliteiten van de huidige digitale camera's, tot en met de mogelijkheid van shake reduction aan toe.
Voor een het verkrijgen van een stoer en dramatisch effect, gebruikte Plicka in het landschap graag een korte telelens, soms ook een langere. In die tijd was dat vrij gebruikelijk; een groothoeklens was toen not done bij landschapsfotografie (tegenwoordig is dat inzicht volledig veranderd).

Hoge Tatra vanaf een lager standpunt onbegaanbare toppen in de wolken van de Hoge Tatra vanaf een hoger standpunt
Twee foto's van de Hoge Tatra, gemaakt op moeilijk bereikbare plaatsen 

Centraal Slowakije

Zoals hiervoor gemeld had Karol Plicka een bijzonder band met Slowakije, en dan vooral het centrale deel van dit land. Het is voor hem een bonte mix van folklore, lieflijke en dramatische landschappen, verstilde boerendorpen, fraaie oude steden. Met name in dit middendeel van Slowakije maakt hij veel portretten en groepsfoto's van de (boeren) bevolking, waaronder ook veel kinderen. Meestal in klederdracht. Klederdracht stond voor Plicka, zoals hij toelichtte in menig interview, gelijk aan kunstwerken. De lokale bevolking was in zijn beginjaren van de fotografie, vóór de Tweede Wereldoorlog, nauwelijks bekend en vertrouwd met foto- en filmcamera's, maar hij wist met respect en oprechte interesse voor de lokale gebruiken de mensen over te halen om voor de camera te poseren. In diverse oude tv documentaires over zijn werk (te zien op YouTube) is te zien hoe hij dit aanpakt.
Behalve voor foto's heeft dit landsdeel, globaal ten noordoosten van de stad Banská Bystrica, ook een belangrijke rol gespeeld in een spraakmakende film van Karol Plicka, met als titel “De aarde zingt". Film heeft een minstens zo belangrijke rol gespeeld in de beeldende vorming van Plicka, en mogelijk is zijn voorliefde voor Slowakije mede bepaald doordat zijn allereerste film daarover ging, met als titel “Za slovenským ľudom” oftewel "Voor het Slowaakse volk". Het landschap in combinatie met de dorpen, steden en bewoners beschouwt en beredeneert hij als één groot schilderspalet.

jager in klederdracht met typisch hoedje meisje in klederdracht met tak bloeiende bloemen in open veld kerk met steunberen aan de buitenkant
Impressies van centraal Slowakije 

Foto reportage of stilering?

Deze vraag is meermaals aan Karol Plicka voorgelegd. Naar zijn zeggen is zijn fotowerk een artistieke weergave van de werkelijkheid; de mooie realiteit zoals hij die aantrof op zijn reizen. Hij voegde daar nadrukkelijk aan toe dat dit alleen mogelijk is als je kunt doordringen tot de kern (van de natuur, cultuur en folklore) en die volledig kunt begrijpen. En vervolgens ieder beeld nauwkeurig kadreren en componeren.

Inspiratie

Na deze duik in het verleden, bij het beschouwen van de werkwijze van deze bevlogen en ambachtelijke fotograaf, dient zich de vraag aan wat wij daarvan in het digitale tijdperk nog kunnen leren.

hoge bergen met bossen en een meer
Landschap met een vleug melancholie en romantiek. Het handelsmerk van Karol Plicka 

Doe je voordeel hiermee. Laat je inspireren, bezoek exposities, en ga verder zelf op ontdekking. Fotografie is (veel) meer dan alleen een stuk hardware. En dat beseften veel oude meesters ook al als geen ander.

En ben je geïnteresseerd om eens meer te weten te komen over het werk en de werkwijze van Karol Plicka ? Type zijn naam eens in op YouTube, en je vindt een groot aantal gefilmde documentaires, over zijn fotografie als ook over zijn werk als filmer, destijds gemaakt door de voormalige staatstelevisie van Tsjecho-Slowakije. De documentaires zijn niet ondertiteld, maar de fraaie beelden zeggen al genoeg.

Met dank aan de welwillende medewerking van Karmen Fillová (die haar roots heeft in het meest favoriete film- en fotografiegebied van Karol Plicka) voor het vertalen van diverse Slowaakse teksten.

advertentie

Logo PhotoNmagazine.eu
 

wekelijks in de mailbox?

Met nieuwe artikelen, column's, nieuws, exposities en activiteiten?

Klik hier om u aan te melden.

view counter